Amerykańska archeolożka Marija Gimbutas (lit. Marija Gimbutienė) urodziła się 21 stycznia 1921 w Wilnie jako Marija Birutė Alseikaitė, a zmarła 2 lutego 1994 w Los Angeles. Jej rodzice Weronika Janulaitytė-Alseikienė i Danielius Alseika byli przedstawicielami litewskiej inteligencji. Matka Mariji zrobiła doktorat na Uniwersytecie w Berlinie w 1908 roku. Później została pierwszą okulistką na Litwie. Ojciec skończył estoński uniwersytet w Tartu i był lekarzem. Wspólnie otworzyli pierwszy litewski szpital w Wilnie. Rodzina Mariji była zaangażowana w działalność antypolskiej opozycji. W 1931 roku jej rodzice przeprowadzili się do Kowna. Studia rozpoczęła w 1938 roku na uniwersytecie w Kownie. Następnie kontynuowała naukę na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie zdobyła tytuł magistra. Studiowała archeologię, językoznawstwo, etnologię, folklor i literaturę. Podczas studiów dużo czasu poświeciła badaniu litewskiego folkloru dotyczącego w szczególności pochówków. Jej praca magisterska była zatytułowana „Rodzaje pochówku na terenie Litwy w epoce żelaza”.

W 1941 roku Marija wyszła za mąż za architekta Jurgisa Gimbutasa, z którym miała dwie córki, urodzoną w 1942 roku Danuté i Živilé, która przyszła na świat w 1947 roku . W 1942 roku małżeństwo Gimbutas uciekło przed wojskiem radzieckim do Austrii, a następnie do Niemiec, gdzie Marija doktoryzowała się na uniwersytecie w Tybindze w 1946 roku. Jej praca doktorska zatytułowana była „Prehistoryczne rytuały pogrzebowa na Litwie”. W roku 1949 wraz z rodziną wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracowała na Uniwersytecie Harvarda, a potem na Uniwersytecie Kalifornijskim, gdzie w 1963 roku otrzymała tytuł profesorski. Stała się sławna dzięki tak zwanej „teorii kurhanowej”, którą przedstawiła po raz pierwszy w 1956 roku. Dotyczyła ona rozwoju i ekspansji ludności praindoeuropejskiej, którą miały dokumentować pojawienie się kurhanów oraz zmiany językowe.

Od 1967 roku do 1980 roku Marija Gimbutas prowadziła na terenie Europy prace wykopaliskowe między innymi na terenie Grecji i ówczesnej Jugosławii. Natrafiła podczas nich na wiele artefaktów pochodzących z epoki neolitu. Wyniki swoich badań w tej dziedzinie opublikowała po raz pierwszy w 1974 roku w książce “Boginie i bogowie Starej Europy” (“The Goddesses and Gods of Old Europe”), a następnie w kolejnych pracach “Język Bogini” („The Language of the Goddess” 1989) oraz „Cywilizacja Bogini” („The Civilization of the Goddess” 1991). Przedstawiła w nich teorię o cywilizacji tak zwanej „Starej Europy”, która według niej była gynocentryczna (z greckiego, „gyno-”, „kobieta”) i skupiona wokół kultu Wielkiej Bogini Matki, będącej personifikacją natury. Gimbutas uważała, że w owej spółczesności panował pokój, miała miejsce równa dystrybucja dóbr, szanowano w niej osoby homoseksualne. Jej przeciwieństwem była cywilizacja plemion indoeuropejskich, które były patriarchalne, podzielone na kasty, nastawione na agresywny podbój nowych terytoriów i w których czczono przeważnie męskie bóstwa niebios i grzmotu.

Hipoteza Gimbutas zyskała wielu zwolenników w środowiskach feministycznych i neopogańskich oraz wśród naukowców, takich jak chociażby Joseph Campbell i Ashley Montagu. Miała też wielu krytyków uznających zaprezentowaną przez nią interpretację neolitycznych artefaktów za oczywistą nadinterpretację.

W czerwcu 1993 Marija Gimbutas otrzymała doktorat honoris causa na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie. Kiedy zmarła na raka rok później w Los Angeles pochowano ją na Cmentarzu Pietraszuńskim w Kownie, znajdującym się przy ul. Gimbutienė nazwanej tak od nazwiska wybitnej archeolożki.

W 2004 roku kanadyjska reżyserka Donna Read wraz z amerykańską aktywistką i czarownicą Starhawk stworzyły dokument o życiu i działalności Mariji Gimbutas zatytułowany „Znaki spoza czasu” („Signs Out of Time”).

Więcej informacji na temat życia archeolożki Mariji Gimbutas i jej dorobku naukowego można znaleźć na anglojęzycznej stronie http://www.marijagimbutas.com/.